امام و جهادگران


امام و جهادگران

 
پیش درآمد
انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی(ره) سه تحول عمده را در جهان به طور عام و در سطح ایران به طور خاص بوجود آورده است:

الف: در جامعه ایران موجب استقرار یک نظام سیاسی اجتماعی مبتنی بر دیانت اسلام و بازگشت به سنن پسندیده و بومی شده است.

ب: شتاب گرفتن جنبش بیداری اسلامی در میان جوانان ، دانشگاهیان و روحانیان سنتی جهان اسلام برای رهایی از سردرگمی فرهنگی و مشکلات اجتماعی و اقتصادی در این جوامع، بر اساس آموزه های اسلام.(1)

ج: انقلاب اسلامی ایران به نفی جِدّی نظریه های مرسوم توسعة لیبرالیستی و مارکسیستی پرداخت و موجِ نوینِ توسعه ای را که برخلاف نظریه های مرسوم(لیبرالیستی و مارکسیستی) شکل گرفته بود ، شتاب بخشید. این موج نوین را پرفسور حمید مولانا « وحدت گرا- رهایی بخش» می نامد.(2)

اما مهمترین عامل بروز چنین تحولی نیروی انسانی است،که در راس این هرم انسانی ، حضرت امام به عنوان سُکاندار اصلی جریان انقلاب شناخته می شود و سپس خیل عظیم پیروان آن حضرت . حضرت امام در جمع مسئولان جهاد سازندگى درتاریخ 13 شهريور سال 1358 فرموده اند:

من كراراً اين مطلب را گفته‏ام كه اين نهضت يك تحولاتى آورده است كه آن تحولات، تحولات روحى و انسانى است كه در نظر من بسيار اهميتش بيشتر از اين پيروزى در مقابل شاه سابق و قدرتهاى بزرگ است. در ظرف يك مدت كوتاهى، ملت ما متحول شد، ... يك طور تحول اين بود كه همه، مُشاهِدش بوديد؛ مى‏ديديد كه در يك وقتى ملت ما طورى بود كه اگر يك پاسبان مى‏آمد در بازار، مثل بازار تهران - كه بزرگترین بازار ايران است- و مى‏گفت كه «4 آبان» است و بايد بيرق بزنيد، علاوه بر اينكه خوب عمل مى كردند، براى خودشان اصلًا حق اين معنا را قائل نبودند كه بگويند نه! اصلًا يك همچو چيزى مطرح نبود؛ بى چون و چرا عمل مى‏كردند؛ همين ملتى كه از حرف يك پاسبان تخلف را براى خودش مطرح نمى‏ديد، در ظرف مدت كوتاهى، همين ملت ريخت در خيابان و گفت ما اصلِ سلطنت[شاه] را نمى‏خواهيم! اين تحول، يك چيز بزرگى است، كوچك نيست...

يك تحول ديگرى كه از اين لطيف تر است تحول انسانى است كه پيدا شد. شايد سابق همچو چيزى نبود كه دكترها و تحصيل كرده‏ها و عرض بكنم كه اشخاصِ « نازك نارنجى» به اصطلاح ما و اينها، يك وقتى فكر اين بيفتند كه بروند گندم درو كنند! خانمها به فكر اين، اصلا نمى‏افتادند كه يك وقت بروند توى صحرا و كمك كنند به اين كشاورزها و زحمت بكشند و عرق بريزند و عشقبازى كنند با گندم و جو و زمين. اين يك تحول لطيفى بود كه در ايران پيدا شد كه حتى ايرانيهاى اروپا هم يك دسته آمدند اينجا... پيش من، گفتند ما آمديم براى همين سازندگى. من به آنها گفتم كه شما البته نمى‏توانيد مثل كشاورزها برويد آن طور فعاليت كنيد؛ لكن اين را بدانيد كه ... از اروپا آمدن و رفتن شما به جامعه كشاورزى، قدرت كشاورز را چند برابر مى‏كند.(3)

حضرت امام خمینی که اعتقاد خاصی به مدیریت بهینه انسان های مومن کشور داشت با هدایت مدبّرانة خود ، همواره بر دگرگونی و تحول روحی مردم در جهت ارزش های معنوی تاکید داشت و منشا این تحول انسانی را هم لطف الهی می دانست.

اما بی تردید در این موج تحول آفرین، نیروهای جهادگر جهاد سازندگی نقش ارزنده ای ایفا نموده اند. این نقش آفرینی را می بایست در ارتباط متقابل امام و جهادگران ملاحظه کرد. به همین خاطر می گوییم ارتباط جهادگران با امام یک ارتباط اداری ، رئیس و مرئوسی نبود، و نیز ارتباط عوامانه و عادی هم نبود. بلکه ارتباط جهادگران با امام ، ارتباط یک عاشق و معشوق و ارتباط یک مرید و مراد بود.

در این راستا وقتی تاریخ یک دهه عمر پربرکت جهاد سازندگی را در عصر حضرت امام یعنی از سال 58 تا 68 ، ملاحظه می کنیم در می یابیم که در این مدت یک دهه، در 43 مورد حضرت امام پیرامون ابعاد فعالیت جهادگران سخن گفته اند که برخی به صورت سخنرانی و برخی به صورت پیام مکتوب بوده است. علاوه بر این 14 مورد نیز جهادگران دیدار صرفاً حضوری بدون سخنرانی با امام داشته اند که تاثیر به سزایی در تقویت روحیه معنوی و جهادی آنها گذاشته است.

لذا ما در این مقاله که به مناسبت سالگرد تاسیس نهاد جهاد سازندگی تدوین شده ، سیری خواهیم داشت در رهنمودهای حضرت امام به فرزندان جهادگرشان در زمینه های مختلف . باشد که با تاسی از گنجینه پرفیض آن حضرت راهی تازه و پرشتابتر به سر منزل مقصود بپیمائیم. انشاء الله

عمران و تولید
جهادسازندگی در حالی به فعالیت های عمرانی و تولیدی پرداخت که با کمترین امکانات مادی و اداری مواجه بود. با وجود جنگ تحمیلی و فعالیتهای ضد انقلاب در بسیاری از نقاط محروم کشور ، جهادگران ضمن فعالیتهای فرهنگى ،آهنگ توسعه و عمران روستایی را به سرعت به صدا در آوردند و با شتاب آن، نور امید را در دل محرومان زنده کردند. راه سازی ، برق رسانی ، استقرار صنایع در مناطق روستایی ، حمایت از صنایع کوچک و خانگی، بهسازی روستایی ، حمام ، مدرسه ، مسجد ، سد سازی ، سیلو سازی ، سیل بند ، توسعه کشاورزی و دامداری ،آبخیزداری و صدها نمونه دیگر از جمله مفاهیمی است که تنها بخش کوچکی از فعالیت های عمرانی و تولیدی جهاد گران را نشان می دهد. اینگونه فعالیت ها موجب شد که هم حضرت امام و هم مردم محروم خرسند شوند . چنان که امام بزرگوار ما طی پیامی در تاریخ 27 خرداد سال 1361 می فرمایند:

« من هر گاه از نزديك با جوانان پرشور و پرتحرك جهاد سازندگى مواجه مى‏شوم و يا در وسايل ارتباط جمعى آثار ارزنده فرهنگى و عمرانى آنان را شنيده و يا مى‏بينم، از دل براى موفقيت و سربلندى آنان دعا مى‏كنم. آفرين بر شما كه اينگونه به اسلام و انقلاب اسلامى آبرو داديد. درود بر شما كه براى تحقق آرمانهاى ملت مسلمان و انقلابى ايران و براى پياده كردن برنامه‏هاى اسلام عاشقانه به استقبال شهادت شتافته‏ايد و على رغم تبليغات واهى دشمنان، اختلاف زبان و لباس مانع تلاش فردى و جمعى شما در اين راه نگرديده است» .

همچنین حضرت امام بزرگوار در آخرين پيام خود(در سال 67 )، تلاشهای جهادگران را چنین توصيف نموده است: « عشق جهاد در خدمت به اسلام و مردم، چشم دل عشاق خدمت به دين و مردم را روشن نموده است. شجاعت دلير مردان و شيرزنان جهادي‌مان در جهادمان عليه كفر و بيداد زبانزد خاص و عام است. وسعت دامنه گذشت و ايثار مردان و زنان جهاد، جنگ و صلح، بزرگ و كوچك، فقير و غني اين مرز و بوم را فرا گرفته است.»


فقر زدایی

یکی از مهمترین اهداف انقلاب اسلامی فقر زدایی از جامعه به ویژه جامعه روستایی بود . بر خلاف گفته « خوزه دو کاستر » – مولف کتاب معروف «گرسنگی» – که معتقد است جوامع بشری همواره دو چیز :

یکی فقر و گرسنگی ، دوم مسا ئل جنسی را پنهان می کنند، اما در ایران همواره حضرت امام فقر و محرومیت بجای مانده از رژیم طاغوت را آشکارا بیان می کردند و به مسئولین جمهوری اسلامی تاکید می نمودند که فقر زدایی از مناطق محروم را محور فعالیت هایشان قرار دهند . در واقع یکی از مهمترین اهداف تشکیل جهاد سازندگی فقر زدایی از مردم محروم ایران بود. چنان که معظم له در تاریخ اول خرداد سال 1362 فرموده اند:

« شما عزيزان، چه قشر روحانى و چه قشرهاى عزيز ديگر در اين مدت طولانى چه رنجها برديد و چه خدمتهاى شايسته در سرتاسر كشور، در جبهه و پشت جبهه تقديم خداى تبارك و تعالى كرديد. آنهايى كه براى يك مستمند و يك مؤمن خدمت بكنند آن همه اَجر پيش خدا دارند، و شما كه براى ميليونها مستمند و ميليونها مستضعف خدمت مى‏كنيد جز خداى تبارك و تعالى كسى نمى‏تواند احصا كند اجر شما را. و من اميدوارم كه با همين عزم راسخ و با همين قدم الهى به كار خودتان ادامه بدهيد، و توجه به اينكه مردم درباره شما چه مى‏گويند، مخالفين درباره شما چه مى‏گويند، نداشته باشيد. شما اخلاص داشته باشيد و براى خدا به بندگان خدا خدمت كنيد و ثنا و اجر را از او طلب كنيد كه او جزاى شما را و اجر شما را عطا مى‏فرمايد».


خود کفایی کشاورزی

منظور از خود کفایی کشاورزی در اندیشه امام راحل، تامین امنیت غذایی جامعه ایران بود. چرا تا آن زمان بر اثر سیاستهای غلط رژیم طاغوت، ایران یکی از نیازمندترین و وابسته ترین کشورهای جهان در زمینه مواد غذایی محسوب می شد. لذا حضرت امام چه در دیدار با جهادگران و چه سایر اقشار همواره بر خود کفایی كشاورزى به عنوان مهمترین منبع تامین غذای مردم تاکید می کردند . چنانکه امام در تاریخ 5 آبان سال 1358 درجمع پاسداران سميرم وجهادسازندگى اصفهان فرمودند:

«كشاورزى كه يكى از امور مهمة مملكت ماست و ما بايد صادر كنيم محصولات خودمان را به خارج، اينطور نباشد كه ما باز هم گرفتار باشيم، و دستمان پيش خارجيها دراز باشد براى اينكه نان به ما بدهيد. اين براى يك مملكتى- اولًا- يك مملكت اسلامى، عار است كه دستش را دراز كند طرف امريكا كه شما نان ما را بدهيد، حالا بفروشيد به ما! اين يك عارى است براى ما. ما بايد خودكفا بشويم در همه چيز، مِنْ جمله در قضيه كشاورزى. ايران يك مملكتى است كه كشاورزى او كشاورزى غنى‏اى بايد باشد. ايران يكى از استانهايش مى‏تواند مال خودش را كفاف بدهد، و مابَقى صادر بشود» .

و باز آن حضرت در صبح 28 آذر سال 1362 در جمع اعضاى شوراى مركزى جهاد سازندگى فرمودند: « ايران كشورى است كه بايد كشاورزى‏اش اساس همه كارها باشد. آن عده‏اى كه مى‏گويند از نظر كشاورزى نمى‏شود خودكفا شد، اطلاع دقيق ندارند».
البته منظورحضرت امام از خودکفایی، نیل به خودکفایی پایدار بود نه مقطعی، و لذا واردات 5 میلیون تن گندم ، یک میلیون تن برنج و چند میلیون تن شکر ، جو و ذرت در سی امین سالگی این انقلاب عظیم قابل توجیه نیست.(4)

وحدت و هماهنگی

یکی از مهمترین اصول مدیریت در سازمانها « استقرار اصل هماهنگی و وحدت » است. همچنان که در عالم هستی این اصل موجب قوام امور و تداوم حیات مخلوقات الهی شده، در سیستم اداری نیز موجب استمرار کارها و افزایش بهره وری و بازده بهینه سازمانها و نهادها می گردد. چنان که حضرت امام در این باره در تاریخ 13/9/61 در دیدار با مسئولان جهاد چنین فرموده اند:
« اینکه شما گفتید در کارها هماهنگی وجود دارد کار بسیار خوب و صحیحی است. زیرا تا امور آنگونه اجتماعی نباشد و همه افراد ، یک رویه و هدف نداشته باشند، کارها پیش نمی رود».


جبهه و جنگ

جهاد سازندگی در حالی در دور افتاده ترین نقاط کشور مشغول فعالیتهای عمرانی و فرهنگی و تولیدی بود که همزمان با تمام توان پابپای رزمندگان شجاع ایران در خطوط مقدم جبهه تلاش گسترده ای را از خود به یادگار گذاشت. علاوه براین ، این نهاد با فعال کردن ستاد بازسازی مناطق جنگی، نقش ارزنده ای در کمک رسانی به آوارگان جنگی ایفا نمود و نیز با تشکیل ستادهای پشتیبانی جنگ در پشت جبهه، به جمع آوری کمکهای مردمی و ارسال آن به مناطق جنگی پرداخت. چنان که حضرت امام در تاریخ 27 خرداد سال 1361 در این باره فرمودند:

« نقش جهادسازندگى در جنگ، كمتر از نيروهاى نظامى نبوده و نيست، و اين اقرارى است مكرر از سوى فرماندهان ارتشى و سپاهى ما كه اگر جهاد نبود پيروزى با اين سرعت به دست نمى‏آمد. بايد اعتراف كرد كه اينان بزرگترين آبرو را به انقلاب اسلامى خود داده‏اند و با تعهد به اسلام و ايمان به خداى تعالى، در اين راه بهترين نمونه و الگو براى همه جوانان مسلمان و متعهد اسلامى گرديدند».

باز آن حضرت در همین پیامشان چنین فرموده اند:

« كم نيستند جهادگرانى كه در راه بهبود زندگى مردم محروم و مستضعف ما شهيد و يا معلول گرديده‏اند و كم نيستند خواهران و برادرانى كه در بدترين شرايط، دست به اقدامات فرهنگى و عمرانى زدند و به بدترين شكل به دست گروهكهاى از خدا بي خبر و منافقان دنياپرست شهيد گرديدند».


قانونمداری

رعایت قانون در جامعه نشانه درک بالای نهادها و سازمانهای یک جامعه و مدیریت قوی آن می باشد. در جامعه ای که قانون به هر دلیلی نادیده گرفته شود هرج و مرج پدید می آید و هیچ کس حیطه کاری و وظیفه خود را بخوبی رعایت نخواهد کرد. لذا علیرغم علاقه زیاد حضرت امام به نهادهای انقلابی – بویژه جهادسازندگی- ولی باز تاکید بر اِعمال قانون می نمایند و در تارخ 27/5/59 می فرمایند:

« مبادا یک وقت در یک جایی بر خلاف مقررات و بر خلاف نظم عمل بکنید. این یک امری است [که] برای همه کشور ما هست که باید نظم و انتظام را ، مقررات جمهوری اسلامی و مقررات حکومت اسلامی را باید مو به مو دریافت کنند و مو به مو عمل کنند و بر خلاف مقررات عمل نکنند. این یک مطلب اسلامی است.... هم جهاد سازندگی باید مقررات را حفظ بکنند و هم کسان دیگری که در هرجا مشغول کاری هستند... باید هر نهادی روی همان مقرراتی که دارد عمل بکند.»


سازمان پاک

متاسفانه پدیده فساد در سازمانهای سنتی ایران یک امر رایج و معمول شده بود. این فساد اداری ناشی از عوامل متعددی بود که مهمترین آن عبارت است از : 1- سیستم اداری نامناسب که در رژیم طاغوت از الگوهای غربی کپی برداری شده بود و 2- نیروی انسانی نالایق که با فرهنگ غربی تربیت شده بودند.

حضرت امام با درک به موقعِ این وضعیت، به تاسیس نهادهای مختلف پرداخت و بر پاکی و ممانعت از انحراف آنها تاکید نمود. چنان که خود در بعدازظهر روز 27 خرداد سال 1359 فرمودند:
 

« كوشش كنيد خدمت براى مستضعف باشد، نه براى هواهاى نفسانى، و كوشش كنيد كه اين خدمت آلوده نشود به بعضی از كارهايى كه ناپسند است. شياطين درصددند كه هر يك از اين نهادهاى اسلامى را لكه‏دار كنند. دستهاى خائنين در كار است. توطئه‏ها در كار است كه اين نهادهاى اسلامى را به دنيا برخلاف آنچه كه هست معرفى كنند. اگر- خداى نخواسته- در اين نهادها يك كارهاى برخلاف موازين انجام بگيرد فرصت دست بدخواهان مى‏افتد، و در بوق و كَرنا اين مطلب را بزرگ مى‏كنند، و شما كه براى خدا مشغول كار هستيد شما را بدنام مى‏كنند ... شما آقايان هم كه در جهاد سازندگى هستيد توجه كنيد كه جهاد سازندگى، سازندگى باشد، در آن تخريب نباشد، در آن انحراف نباشد. اگر جهاد سازندگى در آن انحراف نباشد و براى خدا باشد، اين همان جهادى است كه توأم با جهاد اكبر هم هست».


سخن آخر

سخن آخر اینکه تعامل امام و جهادگران فراتر از یک ارتباط رئیس و مرئوسی متعارف در سیستم های اداری بود. بلکه این تعامل را باید « تعامل نهادی» نامید. یعنی تعاملی که برمبنای تطابق اعتقادی و ارزشهای کاملا مشترک فرهنگی و معنوی بین امام و جهادگران شکل گرفته بود. این تعامل گرچه با رحلت حضرت امام به ظاهر قطع شد، اما مجموعه نیروهای انسانی جهاد سازندگی که در مکتب مدیریتی امام تربیت شده بودند و در کوران حوادث انقلاب و هشت سال دفاع مقدس و فعالیتهای گسترده در روستاها و مناطق محروم آبدیده شده بودند، می توانستند حداقل تا چند دهه بعد هم با اتکا به همان روحیات و اعتقادات و با همان شتاب به خدمات خالصانه خود ادامه دهند، ولی متاسفانه مدتی پس ارتحال مقتدایشان، وظایف این نهاد ارزشمند تکه تکه شد و باقیمانده آن را هم با وزارت کشاورزی ادغام نمودند. در حالی که بحث این ادغام چند بار در دوران حیات امام عزیزمان از سوی مسئولان مختلف به میان آمد که با مخالفت جدّی جهادگران منتفی گشت و باجود امام عظیم الشان هم کسی جرئت انجام چنین ادغامی را نداشت.
 

خلاصه آنکه از یک طرف بخاطر ادغام این دو دستگاه ناهمگون فرهنگی و انسانی، و از طرف دیگر بخاطر عدم جدّیت مدیران وزارتخانه جدید ، متاسفانه « نهاد مقدس جهاد سازندگی » که روزگاری بعنوان یکی از دوبال انقلاب شُهرت داشت و به تعبیر امام راحل « سنگرسازان بی سنگر» و « سازندگان پر شور و نشاط اسلامی» بودند ، با این ادغام پرونده حیات آن بسته شد و تبدیل به یک پدیده تاریخی گشت. لذا تشکیلات فعلی از نظر جهادگران قدیمی و مخلص انقلاب هیچ سنخیتی با جهاد سازندگی که حضرت امام تاسیس نمود و تا پایان عمرش از آن حمایت و تمجید کرد ندارد. بویژه آن که جای مردان بزرگی از جهادگران مثل شهیدان عزیز: مهندس رضوی ، مهندس ناجیان ، مهندس طرحچی ، مهندس پور شریفی و حاج آقا ساجدی و صدها جهادگر اسوه و برجسته دیگر جایشان خالی است. متاسفانه شرایط سازمانی بگونه ای رقم خورده که حتی اگر هم یاران و پیروان راستین امام و شهدا بخواهند راه اینان را ادامه دهند باز هم آنطور که باید نمی توانند. به همین خاطر است که جهادگران راستین در حسرت دوران گذشته و پر افتخارِ خود، فقط خون دل می خورند. زیرا شرایط سازمانی و ساختار اداری و مدیریتی اجازه اِعمال چنین چیزی را نمی دهد. با این وجود امید است هم مسئولان و هم کارکنان این وزارتخانه بیاد آورند که مقام معظم رهیری در هنگام ادغام این دو تشکیلات ، فرمودند باید ارزشهای جهادی در وزارتخانه جدید حاکم شود، ولی آیا براستی چنین شد؟!



منابع:
(1) کتاب نوسازی جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره) – محمد حسن حسنی
(2)کتاب گذر از نوگرایی – حمید مولانا
(3) منبع همه فرامین امام در این مقاله - دوره 22 جلدی کتاب صحيفه امام(ره)
(4) نشریه دام ، کشت و صنعت - سال 87 – ش 103
غلامرضا خارکوهی
 
انتهای متن /مرکز مطالعات راهبردی و هدایت حرکت های جهادی