مربی انقلابی

مربی انقلابی

مقدمه ای بر مبانی تعلیم و تربیت اسلامی

اهمیت و جایگاه تعلیم و تربیت:

تعلیم و تربیت آدمی کاری است پرارج و در عین حال وقت­ گیر، و نتایج قطعی و نهایی آن نسبتاً دیر آشکار می­ شود. اگر از منظر انقسام فعالیت­ ها به التذاذی و تدبیری، به تعلیم و تربیت بنگریم،  تعلیم و تربیت یک فعالیت تدبیری است که در دراز مدت نتیجه می­ دهد. مناسب است کلام زیبای علامه جعفری «رحمه ا... علیه» را نقل کنیم که درباره شخصیت ملاصدرای شیرازی فرموده­ اند:

«سه، شصت سال عمر لازم است تا همه فیلسوفان و فقیهان تلاش خود را به کار گیرند تا یک ملاصدرا تربیت شود». این نگاه، نگاه تدبیری است و حال آنکه فعالیت های التذاذی زود به نتیجه می­ رسند. تربیت از  آن جهت پرارزش است که اگر با توجه و دقت صورت پذیرد، عالی ترین محصول خود را تقدیم می­ کند و اگر با غفلت و سستی به آن بنگریم محصول تلخ و نامعقولی نتیجه­ ی آن خواهد شد.

تربیت یک عنصر قانون مند است. به میزان بی­ اعتنایی به قوانین آن، در مسیر اشتباه و انحراف قرار می­ گیریم و به مقدار توجه و دقت و پای­بندی به آن، میوه­ های لذیذ بار می­ آورد.

تعلیم و تربیت و جهان بینی:

ضرورت بحث تعلیم و تربیت بر پایه­ ی جهان بینی امری است بدیهی و انکارناپذیر. چون هر نوع تعلیم و تربیتی که در جهان امروز مشاهده می­ شود، منبعث از جهان بینی است که مکتب تعلیم و تربیت از آن سیراب می­ گردد. به عنوان نمونه، تعلیم و تربیت کمونیستی، تعلیم و تربیت لیبرالیستی، تعلیم و تربیت اومانیستی و تعلیم و تربیت اسلامی. هریک از این مکتب­ های تعلیم و تربیتی برخاسته از جهان بینی خاص خود می­ باشد و از طرز تفکر آن ها درباره جهان بینی، هستی شناسی و انسان شناسی سرچشمه می­ گیرد.

بنابراین لازم است واژه­های" جهان بینی"و" تعلیم و تربیت" را تعریف کنیم.

جهان بینی:

در یک نگاه ساده تعریف جهان بینی چنین است « تفسیر کلی نسبت به جهان هستی».

اما تعریفی که استاد شهید مرتضی مطهری درباره جهان بینی بیان کرده­ اند عمیق­ تر است و متناسب با این مطالب است. ایشان چنین فرموده­ اند:

« نوع برداشت و طرز تفکری که یک مکتب یا یک انسان از جهان هستی و انسان به عنوان زیرساخت و تکیه­ گاه فکری عرضه می­ کند جهان بینی نام دارد». بحث از جهان بینی بحث از هست­ ها و نیست ها و بحث از حکمت  نظری است. در کنار جهان بینی واژه دیگری به کار می­ رود و آن «ایدئولوژی» است.

مفهوم ایدئولوژی معانی متعددی دارد از جمله:

1- ایدئولوژی به معنای عام: در این معنا، ایدئولوژی مترادف مکتب است. ایدئولوژی اسلامی یعنی مکتب اسلام، ایدئولوژی کمونیستی یعنی مکتب کمونیسم و ....

2- ایدئولوژی به معنای خاص: در این معنا، ایدئولوژی به معنای مجموعه­ ای از بایدها و نبایدها، خوب ها و بدها و ارزش ها و ضدارزش هایی است که برخاسته از جهان بینی است و یا به تعبیری دیگر « ایدئولوژی مجموعه راه و روش هایی است که یک جهان بینی در بعد رفتار و کردار برای پیروان خود طراحی  می­کند.»

پس مجموعه بایدها و نبایدها نتیجه­ی منطقی هست­ها و نیست ها است. جهان بینی به منزله بذر است و ایدئولوژی محصول و میوه آن است.

 آیات کریمه الهی در قرآن مجید این معنا را تأکید می­فرماید:

« یا ایُها الَذینَ آمَنوا عَلَیکُم اَنفُسَکُم لایَضُرُکُم مَن ضَلَ اِذا اهتَدَیتُم (سوره مائده، آیه 105)»

»ای کسانی که ایمان آورده­اید بر شما باد مراقبت از خود حقیقی­تان که ضرری نمی­رساند به شما کسانی که گمراه شده­اند، اگر هدایت شوید.»

طبق این آیه شریفه اگر اهل ایمانِ حقیقی شویم، خودِ ناب و حقیقیِ الهی خود را پیدا می­کنیم و آسیب ناپذیر می­گردیم. روح آیات قرآنی روح جهادگری است:

« وَالَذینَ جاهَدوا فینا لَنَهدِیَنَهُم سُبُلَنا وَ اِنَ اللهَ لَمَعَ المُحسِنین. (سوره مبارکه عنکبوت، آیه 69)»

این روح جهادگری قرآن برخاسته از جهان بینی جهادگرای الهی است. (در جای مناسب جهاد و جهادگری را به عنوان یکی از عوامل موثر در تربیت انسان مورد بحث قرار خواهیم داد). می­بینیم که دیری است  اردوگاه فرهنگی استعمار جهانی، آتش توپ خانه خود را علیه ایدئولوژیک بودن جهان اسلام نشانه رفته­ و به اصلی­ترین پایگاه اعتقادی مسلمانان هجوم آورده اند. در نتیجه ی این تهاجم ، تربیت حاصل از ایدئولوژی  یک جامعه، جای خود را به روزمرگی و بیگانه دوستی و خودباختگی و خودستیزی فرهنگی خواهد داد.  نتیجه­ ی این انتقال، استحاله فرهنگی و خطر از دست رفتن هویت فرهنگی و گرفتاری در چنگال بحران فرهنگی است که  امروز جهان اسلام و مسلمانان جهان را هدف گرفته است.

تعلیم و تربیت:

در هر علمی سه مطلب مورد بحث قرار می­ گیرد و آن سه مطلب عبارتند از: تعریف، هدف، موضوع.

بنابراین بحث پیرامون تعلیم و تربیت را ابتدا با این سه مطلب آغاز می­کنیم:

تعریف تعلیم:

تعلیم به معنای آموختن یعنی انتقال معلومات از معلم به متعلم است و در تعریف آن گفته­ اند:

« پرورش نیروی فکری و بعد عقلانی انسان» یا به تعبیر دقیق­ تر فراهم آوردن زمینه برای رشد و شکوفایی استعدادهای ذهنی انسان با ایجاد خلاقیت و ابتکار در فکر و نیروی اندیشه انسان.

از جمع بندی نظریات مطرح شده این تعریف، جامع به دست می آید:

« تعلیم عبارتست از فراهم کردن زمینه­ها و عوامل برای آنکه متعلم واجد دانشی شود».

تعریف تربیت:

تربیت مصدر باب تفعیل و از ماده « ربی- یربو» و به معنی رشد است و تربیت یعنی رشد دادن. بنابراین تربیت عبارتست از «رشد دادن و یا فراهم کردن زمینه رشد و شکوفایی استعدادها و به فعلیت رساندن قوای نهفته یک موجود است.»

تفاوت مفهوم تربیت با تعلیم:

1- مفهوم تربیت وسیع تر از تعلیم است

اصولاً تعلیم اختصاص به موجوداتی دارد که دارای شعور می­ باشند ولی تربیت برای همه موجودات اطلاق می­ شود.مثلاً باغبان که درختی را پرورش می­ دهد، یک کار تربیتی انجام داده است. یعنی مقدماتی را فراهم می­ نماید تا درخت قابلیت­های بالقوه­ی خود را فعلیت بخشد.

2- تعلیم جنبه ذهنی دارد و تربیت جنبه عملی:

تعلیم از مقوله آموزش و آموختن است و به ذهن انسان مربوط است. چه بسا افرادی که علم و آگاهی نسبت به بسیاری از مسائل دارند،اما به هیچ یک از آن ها عمل نمی­ کنند. اما تربیت جنبه عملی دارد و هر وقت علم و آگاهی جنبه رفتاری به خود گرفت تربیت نامیده می­ شود.

پزشکی را در نظر بگیرید که بیماران خود را از کشیدن سیگار منع می­ کند و تأکید به دوری از استعمال آن دارد. چون علم دارد که آثار سمی نیکوتین موجود در سیگار برای انسان مضر و زیانبخش است.

اما اگر بر فرض محال همین پزشک خود سیگار بکشد، این توصیه یک معرفت ذهنی است که هنوز به رفتار درنیامده، یعنی علم به تربیت مبدل نشده است.

3- اهداف تربیت گسترده­تر از اهداف تعلیم است:

به وسیله­ ی تربیت می­توانیم تمامی استعدادهای جسمانی، روحانی، عقلی و عاطفی انسان را رشد دهیم. اما با تعلیم به معلومات ذهنی متعلم می­ افزاییم و بار دانایی و معرفتی شاگردان و فراگیران را افزایش می­ دهیم.

لذا مقوله تربیت بسیار فراگیر است. مانند: تربیت اجتماعی، تربیت سیاسی، تربیت علمی، تربیت اخلاقی، تربیت دینی و...

موضوع «تعلیم و تربیت»:

موضوع یعنی:«آن موجود و پدیده­ای که می­ خواهیم روی آن کار صورت بگیرد». اگر بگوییم موضوع کار یک نجار چیست؟ فوراً «چوب» به ذهن متبادر می­ شود. همچنان که موضوع کار یک آهنگر «آهن» است، یعنی آن عنصری که کار نجار یا آهنگر می­ خواهد روی آن صورت پذیرد.

موضوع تعلیم و تربیت" انسان" است."انسان" است که می­ خواهد متخصص، عالم، فیلسوف شود و"انسان" است که باید عنصری آرمانی، مقاوم، مجاهد فی سبیل الله و سربازی برای حکومت آرمانی تربیت شود.


نویسنده:

استاد غلامعلی گودرزی

مدرس حوزه و مراکز تربیت معلم

انتهای پیام